Язмасаң, таләп итмәсәң булмый ("Ватаным Татарстан", /№ 66, 15.05.2015/)

Тормышлар җайланды дип әйтсәләр дә, хокук бозу очрак­лары турында гел ишетелеп тора. Хезмәт хакын, тиешле пособиеләрне ала алмау дисеңме, эшмәкәрлек алып барганда гаделсезлек күренешләре, нахакка яла ягылып, төрмәгә эләгүләр, законсыз кулга алынулар... Төрлесе була. Тик үзебезне алдан бәлаләрдән саклый белмибез генә. Хокуклар бозылганда, кая мөрәҗәгать итәргә? Нинди кәгазьләр тутырырга, нәрсә әзерләргә? Бүгенге замана шау­кымында ничек югалып калмаска? Болар хакында без Татарстанда кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил Сәрия САБУРСКАЯ белән сөйләштек.

– Сәрия ханым, бу вазыйфаны Сез инде биш ел буена алып барасыз. Бу аз вакыт түгел. Эшне кабул иткәндә, кеше хокук­ларын яклау өлкәсендә вәз­гыять ни­чегрәк иде? Ул вакыт белән чагыштырганда үзгә­решләр бармы? Гомумән, хәзер ниндирәк сораулар белән мөрә­җәгать итә­ләр?

– Минем өчен бу өр-яңа эш иде, биш ел узды да китте, сизел­мәде дә. Халык мәнфәгатен яклау вазыйфасы йөкләнгәч, алар­ның адвокатына әверелеп, хокукларын яклау сагында торырга тырышам. Беләсезме, биш ел элек безнең институт турында ише­түчеләр аз иде, белгән оч­ракта да биредәге белгечләргә бик сирәк мөрәҗәгать иткәннәр. Хәзер исә бездән ярдәм сораучылар күбәй­де. Кеше хокукларын бозу очрак­лары ешайды дигән сүз түгел әле бу. Халык ниндидер карар кабул итәр алдыннан киңәшләшергә, ярдәм сорарга, юридик консультация алырга өйрәнде.

Моннан тыш хокук белеме көннәре уздырабыз. Татар­стан­ның төрле министрлык вә­килләре белән оч­раштырабыз. Казанда гына түгел, районнарда да эшлибез. Соңгы вакытта Питрәч, Кайбыч, Кама Тамагы, Әлмәт, Чис­тайга барып кайттык. Армиягә чакырылучылар, алар­ның ата-ана­лары бе­лән сөй­ләшүләр алып бардык. Медицина тикшерүе вакытында ка­гыйдә бозу очраклары булырга мөм­кин. Солдат буласы кеше нәр­сәдән сакланырга тиешлеген, үз хокукларын белеп торса, хәер­лерәк бит. Аннары терсәкне тешләп булмый. Интернет аша видеоаралашулар да оештырыла. Һәр районда вәкил­лә­ребез бар. Аларга да мөрәҗәгать итәргә була.

Кемнәр күпме мөрәҗәгать итә дигәндә, мәсәлән, 2008 елда 1004 сорау юлланган булса, 2014 елда 2982 мөрәҗәгать кабул ител­де. 3 меңгә якын сорау иҗ­тимагый яр­дәм­челәргә килгән. Торак мәсь­ә­ләсе буенча ярдәм сораучылар күп. Төзелеш гөрләп бара кебек, әмма халык тораксыз интегә. Ташламалы категория кешелә­реннән мөрәҗәгать күп. Мисал өчен, ятим­нәр торак бе­лән тәэмин ите­лергә тиеш, мо­ның өчен дәүләттән күп акча да бүленә. Әмма вакытында мө­рәҗәгать итмәгәнгә, чиратка басмаганга күрә, алар фатирсыз, тораксыз кала. Андыйлар бик күп, аларга фатир юллау эшләре белән шөгыльләнәбез.

– Сез районнарга йөрибез, халык белән аралашабыз дип әйтәсез, чыннан да, хокук бозулар нәкъ менә авыл тирәсендә күп түгелме? Шәһәр кешесенең күзе ачык әле ул, азмы-күпме үзен яклый белә. Ә менә авыл кешесе сүзгә ышана, кәгазьгә имза куеп, килешү белән эш­ләргә өйрәнә алмый, шуңа алдана, ярык тагарак алдында торып кала. Гап-гади кануннарны да белмиләр.

– Юридик яктан грамоталы булу өчен, халыкның үз хокукларын белүе бик мөһим. Шул очракта гына үз проб­лема­ла­рыңны хәл итү җиңелрәк булачак. Билгеле, бу белемнәрне шәһәрләрдә, район үзәкләрендә, “өченче буын” университеты, Татарстан Республикасында кеше хокуклары буенча вәкаләтле вәкил каршындагы хокукый бе­лемнәр мәктәбендә, те­ләсә кайсы закон актын, норматив документны табу мөмкинлеге бирә торган Интернет аша алу җи­ңелрәк. Муниципаль берәм­лек­ләрдә бушлай юридик ярдәмне күпфункцияле үзәкләрдә, шулай ук республика һәм муниципаль хакимиятләр үткәрә торган төрле чараларда да алырга була. Бу – халык җыеннары, “Ачык хат” көн­нәре, күчмә консультация пунктлары. Март, апрель айларында без Россия пенсионерлары берлеге­нең Татарстандагы иҗтимагый оешмасы белән Арча, Кукмара, Теләче районнарында халык өчен кон­суль­тацияләр үткәрдек.

– Балалар һәм хатын-кызлар – яклауга аеруча мох­таҗ ке­шеләр. Сәрия ханым, мисал итеп Сезнең үзегезне һәм кызыгызны алыйк. Сез – Советлар Союзы чорында үскән, формалашкан, эшләгән кеше, кызыгыз бүгенге чынбарлыкта яши. Хәзер дәүләт хатын-кыз­ларның күп бала тудыруын тели телә­вен, әмма шартлар тудырамы соң? Элек кешене дәү­ләт яклаган диләр, ә хәзер кеше дәү­ләттән үзен саклый кебек. Киле­шәсезме?

– Үземне ике формация кешесе дип саныйм. Әйе, элегрәк тууым белән бәхетлемен, гап-гади гаилә­дә өч бала үстек. Белем алу бушлай иде, медицина да түләүсез иде. Эшләп үстек, идәнен дә юдык, сәүдә дә иттек. Әмма әни булгач, уңай шартлар тудырып, мине “өф-өф” итеп йөрттеләр дип әйтә алмыйм. Кызым тугач, декрет акчасы алмадым, 4 ай карадым да эшкә чыктым. Берьюлы укыдым да. Улым тугач та, 10 ай аны карадым да тагын эшкә чыктым. Ул вакытта пособиеләр бирү, социаль түләү­ләр булмады. Бүген мөм­кин­лек­ләр күбрәк. Кешедә иҗади потенциал бар икән, техник мөм­ки­н­лекләрне кулланып, зур максатларга ирешеп була. Әмма элек барысы да бертигез тормыш алып барды, бөтенебез бер дәрәҗәдә идек. Тотрыклылык та сагындыра. Хезмәт хакы белән алдамыйлар, лаеклы ялга чыккач, пенсия алачагын һәр кеше белә иде. Бүген хезмәт хакын түли алмыйм, акчам юк, дип аклану бар. Элек бу башка сыймаслык хәл иде. Профсоюз оешмалары көчле булды, алар халыкны яклады. Бүген бу яктан авыр­рак, соңгы 10 елда пенсия турында закон гына ничә мәртәбә үзгәрде. Кеше үз-үзен якларга мәҗбүр.

– Балалар дигәннән, бүген аларга кагылышлы хәл ителәсе эшләрдән беренче чиратта кайсылары башкарылырга тиеш?

– Аларның сәламәтлеген сак­лау, чирләрне булдырмау – иң зур максатларның берсе. Моның өчен алдан профилактика чарасын кү­рергә, авыруларны алдан күреп, дөрес диагноз куеп, дә­валау эшен башлау кирәк. Күре­гезче, бүген чирле балаларны аякка бастырыр өчен, кул сузып, акча җыябыз. Операция ясатырга дип ярдәм сорыйлар. Бу – дәүләт вазыйфасы, моны ул кайгыртырга тиеш. Ана сәламәт икән, бала да сәламәт була. Менә шуның өчен йөкле хатын-кызларга үзләрен сак­ларга ки­рәк. Аларга бөтен уңай шартлар тудырылырга, эш урыннарында барлык санитар нормалар үтәлергә тиеш.
Соңгы елда профессиональ чирләр белән интегүчеләр саны артты. Шуның аркасында инвалидлык алучылар шактый. Бу – эш урыннарында санитар нормалар үтәлми дигән сүз. Йөкле хатын-кыз стандартларга туры килмәгән урын­да көнозын эшли икән, сәламәт бала тудыра аламы ул? Юк. Димәк, барысын да алдан әзерләргә кирәк. Сәламәт җәм­гыять булганда гына ниндидер зур максатларга ирешеп була. Бу күп кенә социаль һәм икътисадый проблемаларны хәл итәр иде.

– Сәрия ханым, Сезнең эш өлкәсендә мәсьәләне озакка сузмыйча бүген, менә хәзер хәл итәргә кирәк очраклар була торгандыр. Татарстан Президенты кабул иткәнне көтмичә, аңа мөрәҗәгать итеп, проблемаларны хәл иткәнегез бармы?

– Миңа ул яктан эшләү уңайлы, бервакытта да кире борганнары да, үзегез хәл итегез, дигәннәре дә булмады. Президент тарафыннан да, Татарстан Хөкүмәте, Дәүләт Советы ягыннан да һәрвакыт “яшел ут” булды. Республикада 15 ел дәвамында мондый институт эшли икән, димәк, аның кирәклеген аң­лыйлар. Ел саен кеше хокукларын яклау яки хокукларның бозылуы турында хисап ясыйм. Барысы да ал да гөл түгел, әмма мәсьәлә хәл ителергә тиеш дигәнне аң­лыйлар, чаралар күрелә. Тиз хәл ителергә тиеш сораулар еш була. Бигрәк тә торак мәсьәләсе. Мисал өчен, Казанның Химиклар урамындагы 12 нче йорт законсыз төзелгән бина дип җимерелде. Әмма ул карар гадел түгел иде. Без аны Рөстәм Миңнехановка исбатлый алдык, ул алданган кешеләргә ярдәм итәргә әмер бирде. Мә­сәлән, төрмәгә эләгүчеләрнең торакларын ялган юл белән тартып алган очрак булды. Аерым кеше­ләрнең эшләрен карап, аны да бик тиз хәл итә алдык. Армиядә кыерсытылган егетләр турында да әйткәнем булды. Озаклап сәбәп­ләрен тикшереп йөрмәгез, егет­ләрне коткарыгыз, башка хәрби частька күчерегез, дип сүзне кыс­ка тотты. Бәла килә икән, тизрәк ярдәм итәргә кирәк, дигән караш бар. Бу – кешелеклелек сыйфаты.

– Сез үзегез өчен халык мәнфәгатьләре беренче урында тора дип әйттегез. Шулай да дәүләт системасында эшләп, түрәләр белән эш иткәндә, кеше, үзе дә сизмәстән, дәүләт сис­темасының бер шөребенә әйләнә. Сезнең очракта ничек? Халык адвокатыннан дәүләт сис­темасы машинасына әвере­лүнең чиге кайда? Кеше хокукы дип хөкүмәттәгеләр белән каршылыкка кергәнегез бармы?

– Вазыйфам – кешеләрне як­лау. Гаделлек сакланырга тиеш. Зур каршылыкларга очраганым булмады, әмма бәхә­сләшәбез. Мә­сәлән, бүген Казан башкарма комитеты белән тарткалашабыз. Үзәктә машина кую урыннары булдырылды, бу хезмәт – инвалидларга түләүсез. Казан башкарма комитеты, моннан I, II төркем инвалидлары файдалана ала, ә менә III төркем инвалидлары башкалар кебек парковка өчен түләргә тиеш, ди. Ә алар ник бу ташламадан файдалана алмый соң? Махсус транспортта йөриләр икән, димәк, алар машиналарын бушка кую хокукыннан файдалана алырга да тиешле. Бу хакта Россия, Татарстан законнарында язылган, халыкара хокук нормалары да бар. Ә миңа киресен исбатларга тырышалар.

Бервакыт шулай Спас районы җитәкчелеге белән бәхәсләшергә туры килде. Кешенең торак алыр өчен чиратка басарга тулы хокукы бар, ә документларын кабул итмиләр. Төрлечә сөйләшеп карадык, ахыр чиктә административ штраф түләттерергә туры килде. Үпкәлиләрме? Белмим, һәр­хәлдә сәлам бирешәбез. Мин бары тик үземнең вазыйфаны гына башкарам. Кешеләрне яклаган кыяфәт чыгарып утыра алмыйм.

– “Халык контроле” порталы да – Сезнең карамакта. Халык төрлесеннән зарлана. Кайдадыр мәсьәлә хәл ителә, ә кайчак “акча юк” дип җавап бирәләр. Бер яктан халыкның зарланып язуы әйбәт, икенче яктан – бу бит дәүләт турыдан-туры үз вазыйфаларын башкармый, эш системага салынмаган дигән сүз.

– Беренчедән, “акча юк” дип тискәре җавап кайтару очраклары күп түгел. Бик сирәк күренеш ул. Аны без контрольдә тотабыз. Гариза бар икән, ул 10 көн эчендә карала, җавап бирүче табыла, хәл ителә. Инде порталның файдасына килсәк, мин моны ки­рәкле ресурс дип саныйм. Бе­ренчедән, халык түрәләрдән таләп итү, алар­ның эшчәнлеген күзәтеп торуга өйрәнә, икен­чедән, дәүләт кеше­ләре дә кымшана, эшли, хисап тота. Атна саен меңгә якын гариза языла. Бу портал халык арасында популяр, чөнки аның нәтиҗәсен күрәләр. Системалы караш таләп иткән сораулар бар, мәсәлән, юллар яки авыллардагы урамнарны электр уты белән яктырту, ишегалларын тәртипкә китерү. Ике ел эчендә авыллардагы юлларны ремонтлау, урамнарны яктырту, ише­гал­ларын матурлау буенча мах­сус программалар кабул ителде, аның нигезендә бюджеттан акча бүленә. Икътисадый вәз­гыять авыр булса да, матди чыганаклар та­былды. Проблемалар күп, әмма язарга, сорарга, таләп итәргә кирәк. 

 Римма Бикмөхәммәтова