Банк түнтәрелеше ("Ватаным Татарстан" № 16 06.02.2015)

Банк кризисының нәрсә икәнен россиялеләрнең бер­ничә тапкыр күргәннәре бар инде. Тик шулай да халыкның хәтере кыска, бер тапкыр капкынга койрыгын кыстырган күсе хәлендә калса да, һаман да риба оешмаларына акчасын илтеп салудан туктамый. Моны мәшһүр Мавроди эксперименты раслады инде: нинди генә өметсез пирамида оештырма, халык барыбер аңа акчасын илтәчәк. Әле теге, әле бу чаттан рекламасы белән үзенә ымсындырып чакырып торган банк оешмалары – шул ук пирамидалар инде алар: иртәме-соңмы җиме­ре­ләләр һәм  матди хыял­ла­рың­ны алар белән бәй­ләгән бул­саң, ыштансыз каласың. Масштаблы банк кризисының нәрсә икәнен онытканнарның исенә тө­шерик: бу – банк­лар­ның тулысынча бөлүе һәм кертем­нәрне кайтарып бирү­дән оятсыз рәвештә баш тартулары һәм кредит бирүдән дә туктаулары дигән сүз.

Моны без әле күптән түгел генә күрдек, декабрьнең тынгысыз көн­нәрендә банклардан пүч­тәк кенә сумма алу да авыр мәшә­катькә әверелде, банкоматлар акча юк дип тик тордылар, кредитоманнар кредит алудан гаҗиз калдылар. Халык шашты, кая бәрелеп, нәрсәгә тотынырга белмичә, өенә кибетләрдән бер тиенгә ки­рәкмәячәк чүп-чар ташыды. Банклар һәм банко­матларның акчаны кысып калуы файдага да булды үзе, юкса тилергән халык көтүе кибет­ләрне сатучылары бе­лән бер­гә сатып алырга әзер иде. Хәзер өйгә та­шып куйган җи­де-сигез үтүк­нең арасына кыс­тырып кәтлит пешерсәң генә инде. Совет чорының чит ил­ләргә командировкага барган бел­гечләре шулай эш­лиләр иде: хезмәт хакына би­релгән валютаны исраф итмәс өчен, ресторанда тукланмыйлар, тыелган булса да, кунак­ханә бүл­мә­сендә үтүк арасына кыс­тырып, үзләренә үзләре бифштекслар пеше­рәләр.

Гыйнвар башында Греф фаразлаган банк кризисы шулай итеп үзенең прелюдиясен декабрь уртасында ук уйнады инде. Һәм хәсрәт күрә­зәче финанс түнтәрелешен күпме ге­нә якын киләчәктә дип ыша­н­дырырга тырышмасын,  талгын коллапс бара инде: банк­лар, акча сорап, хөкүмәт ишеге төбенә чиратка тезел­деләр. Бар нәрсәне дә “алдан белеп торучы” Герман Греф җи­тәк­ләгән Саклык банкы – илнең төп финанс оешмасы – үзенең банкрот икәнен иң беренче булып таныды, нәкъ менә шул банк­ның банкоматлары бер­дәм рә­вештә хезмәт хаклары хисабына кергән ак­чаларның тиенен дә би­рүдән баш тарттылар. Кассалар да, пүчтәк кенә акча өчен дә гариза яздырып, халыкны мә­шәкать­ләделәр.

Иң күп IT бел­гечләрне үзенә туплаган Саклык банкы бан­коматлар­ның эшлә­мәвен техник сәбәп­ләр белән аң­латты, үзенең банкрот икәнен халыктан яшер­де. Хәзер инде мәгълүм: хө­күмәт бер триллион сум акчаны тагын бер тапкыр банк­ларның төпсез кисмәгенә салачак һәм Милли байлык фонды дип аталган халык акчалары шунда акрын гына янып бетәчәк. Бу инде хөкүмәтнең дә банкларга бирерлек тиен акчасы да калмаганчы шулай дәвам итәчәк. Якындагы арада, 2015 елда ук, берничә йөз банкның бөлүе көтелә, чөнки хөкүмәт акчасы барлык рибачыларны да саклау өчен җит­мәячәк. Менә шуннан уйлагыз инде: сакларгамы акчаны банк­та, әллә иң яхшысы кишер алып ашаргамы? Кишер ашау файдалырак, чөнки бик витаминлы яшелчә ул, сә­ла­мәт­лекне ныгыта. Ә банк­лар белән эш итү стресс бирә һәм саулыкны какшата, ә табиблар хәзер бушка кабул ит­миләр диярлек инде. Кабул итсәләр дә, дарулар кыйммәт һәм дефицит, шуңа күрә барыбер ахыр чиктә кишер ашарга туры киләчәк. Кишер алырлык акчаң калса, билгеле. Дөрес, банклар янса да, кертемнәр иминият­ләште­рел­гән: миллион дүрт йөз мең сумга кадәр акчаңны кайтарып бирергә вәгъдә итәләр. Әмма Кертем­нәрне ими­ниятләштерү агент­лыгының капчык төбе бүген үк бушап килә инде һәм кертем итеп салган акчаңны алу өчен берничә ел чират кө­тәргә туры килмәгәе.

Ул чакта инде “Тойота” алырлык акчага бер утырып ашарлык кишер генә алырга мөмкин булуы ихтимал. 1991-1992 еллар эпопеясен хәтерләгез, бүгенге Рос­сиянең хәле шуңа охшаш, әмма ул чактагыдан яманрак. Хәзер җитмәсә полюслар да алмашынды. 1991 елда рос­сия­леләр “Көн­батыш безгә булышачак” дигән беркатлы өметләр белән яшә­сәләр, хәзер дүрт россияленең өчесе барлык пробле­ма­лар­ның да җебен Көнбатыш чуалтты дип ышана, океан артына һәм Европага чиксез нәфрәт белән карый. Шуңа күрә Буш ботларына да, арзанлы “Рояль” спиртына да өметләр юк. Дөрес, үзебезнең аракыны бушка диярлек саталар хәзер, Кремль моны анестезия чарасы буларак кулланырга уйлады шикелле. Әле генә Фейсбукта мин кызыклы бер язмага юлыктым: “Хәлләр тәмам мөшкел­лән­гәч, аракыны бушка бирә­чәкләр һәм синең аны эчеп куюыңны таләп итеп күзәтеп торачаклар”, – дип язган бер мокыт.

Хөкүмәтнең әле генә кабул иткән кризиска каршы программасы банкларга акчаны – капчыклап, сәнәгатькә – ике там­чы, авыл хуҗалыгына бер тамчы бүлүне күз алдында тота. Ил җитәкчелеге кризисны 2008 елдагыга охшаган, озак­ламый нефть бәясе үсәчәк һәм барысы да элекке хәлгә кайтачак дип ышана.

Бу ышанычларның суга сәнәк белән язылган буш хыял гына икәнен март-апрельләр үк күрсәтәчәк, 2014 ел сәясә­тенең фаҗигале хаталары нәкъ менә яз көне һәм җәйгә таба көчле гөрелте булып кайтаваз бирәчәк, банк түнтәре­лешенең нәрсә икәнен без май-июльләрдән дә соңга калмыйча беләчәкбез. Шуңа күрә банкларда акча саклау түгел, банкоматтагы хезмәт хакла­рыңны да көннекен көнгә суытып бару иң отышлы гамәл булачак. Кредитоманнарга килсәк, “кемнең әҗәте юк, шул бай” дигән гыйбарәнең ни икәнен алар җиденче кат тиреләренә кадәр үтеп аңлаячаклар. Кулда “тере” акчасы булганнар ипи сатып алырга җай табарлар дип өметләник, ә банк кертемнәре билгесез срокларга кадәр бикләнерләр кебек. Аллаһы Тәгаләнең риба белән тупланган малны һә­лак итәргә биргән вәгъдәсен ничек үтәгәнен без шул чакта үз күзләребез белән тагын бер тапкыр күрербез.

Күптән түгел генә миңа үз гомеремдә беренче тапкыр әҗәтләрне кире кайтаручы коллектор вазыйфасын үтәп карарга насыйп булды. Шактый зур суммадагы акчамны кредитоманнан кайтарып алырга тырышып карадым. “Бер банк та кредит бирми”, – дигән ачыр­галанулы авазлар астында кире чигенергә туры килде. Әйе, банклар бүген кредитоманнар муенындагы элмәкне каты ук итеп кысып куйдылар: әҗәт­ләрне әҗәт алып түләү мөм­кинлеге бетте. Бу – яхшы фал. Димәк, процентлы-талау­лы система үзенең әҗәленә якынлаша. Барыбыз да күп югалтачакбыз.

Татарстан банкларының хәленә күз салыйк. Үткән елның беренче унбер аенда 22 Татарстан банкының 9ы гына берникадәр табышка эш­ләгән, 13 банкның күрсәт­кечләре минуста. Бу әле кризис юк дип исәпләнелгән чакта шулай. Кризис дека­брь­дә беренче тапкыр авыр туптан залп бирде, хәзер инде аның канонадасы ай саен көчлерәк яңгы­раячак. Хөкү­мәтнең җа­вап атуы “кысыр пулялар” белән корылган винтовка авазын гына хәтерләтә, хәтта кризиска каршы программага каралган акчаны Финанс министрлыгы бүген үк инде бүлеп бирүдән баш тарта, уң кул белән сул кул тартышы хөкүмәтнең икътисадый сәя­сәтен кая кадәр алып барыр, билгесез. Әлегә иң абруйлы экспертларның берсе дип исәпләнгән, Алексей Кудрин да хөкү­мәт программасын авыр­туны кыска вакытка басып торырлык кына, әмма дәваларга ярарлык түгел дип бәяләде.